تبلیغات
گروه مطالعاتی نگاه فردا - در باره ملا فیض محمدکاتب هزاره


سپاس از بازدید شما
تاریخ : پنجشنبه 1395/11/21
متن سخنرانی محمد اشرف غنی رئیس جمهوری اسلامی افغانستان در سیمینار علمی گرامیداشت از هشتادوششمین سالگرد وفات علامه فیض محمد کاتب هزاره

نتیجه تصویری برای کاتب هزارهبسم الله الرحمن الرحیم
برادر دانشمند استاد دانش، اعضای محترم کابینه، جناب داکتر صاحب سیما سمر، لوی څارنوال صاحب، همه دانشمندان، جناب استاد غضنفر، جناب نادری صاحب و وکلای محترم پارلمان،
السلام و علیکم و رحمه الله و برکاته،
ما امروز برای تجلیل از مقام و منزلت شخصیتی یکجا شده ایم که او یکی از مفاخر تاریخ نویسی معاصر افغانستان، علامه فیض محمد کاتب هزاره است.
اول می توانیم از اینجا شروع کنیم که کاتب یعنی چه و کتابت چه نقشی داشته است. همه ما و شما می دانیم که کاتب یعنی نویسنده و کتابت کننده، اما این، همۀ معنای آن اصطلاح نیست، بلکه در آن زمان کاتب برای کسی می گفتند که خوشنویس می بود و علاوه بر مهارت زیبا نویسی، در زمینۀ رونویسی و نسخه برداری از کتاب ها نیز، که مسلک خاصی بود، مهارت می داشت.

اهمیت این مسلک از این لحاظ بود که در روزگار فقدان دستگاه های چاپ و نشر کتاب، عمدۀ مسئولیت نقل کتاب ها به خوانندگان، و خصوصاً به نسل های بعدی، و جلوگیری از ضایع شدن آنها، بر عهدۀ کسانی قرار داشت که از این مهارت برخوردار بودند. کسی که متولی عمل کتابت و نسخه برداری می شد، علاوه بر هنر زیبانویسی، باید در کنار آن اهل علم می بود تا در حین کتابت متوجه درستی عبارات باشد، و خطایی از او در این کار سر نزند، و آسیبی به محتوای کتاب نرسد. شخصیتی که به نسخه نویسی می پرداخت و اهل علم می بود در حین نوشتن تنها یک کاپی بردار نبود، بلکه او تجربۀ زیستن با متن را از سر می گذراند، و آنچه را که کلمه به کلمه به نسخه بعدی انتقال می داد با تمام وجود جذب می کرد، و از این راه، محتویات کتاب، جزئی از وجود و شخصیت او می شد. از این رو شمار محدودی بودند کسانی که به درستی و شایستگی لقب کاتب را می گرفتند، و با هنر خود به ترویج علم و تکثیر کتاب کمر می بستند و دانش گذشتگان را به آیندگان انتقال می دادند. از این لحاظ، هنگامی ما می توانیم به همۀ ابعاد فکری و علمی علامه فیض محمد کاتب پی ببریم که لیست کاملی را از آثاری که به دست او نسخه نویسی شده است به دست بیاوریم تا بهتر بدانیم که او از کدام دیدگاه ها و از کدام متفکرین متأثر بوده است.

فیض محمد کاتب یوازې نسخه نویس او کتابت کوونکی نه و. دی ډیر ذکی عالم او زحمت کشه محقق و. کاتب د خپلو زده کړو په لومړۍ مرحله کې د هغه وخت د لایقو استادانو شاګردی وکړه. په هغه وخت کې زموږ په هیواد کې د درسونو سنتی او رواجی شبکې وې او دغو شبکو ډیر تکړه پوهان وروزل او تربیه کړل. د فیض محمد کاتب تر ټولو مشهور استاد مولوی محمدسرور اسحاقزی و چې کاتب یې ډیره ستاینه کوی. مولوی اسحاقزی نه یوازې د استاد په حیث د ده روزنه وکړه، بلکې د شهزاده نصرالله خان دربار ته یې معرفی کړ چې دې واقعې د کاتب په راتلونکی پرمختګ کې مهم نقش درلود. په هغه وخت کې د هیواد د مختلفو سیمو او قومونو تر منځ نژدې علمی روابط و او د همکاری ښه روحیه موجوده وه چې د قدر په سترګه باید ورته وګورو.


په دربار کې د علامه فیض محمد کاتب حضور د دې سبب شو چې دی لا زیاتو کتابونو ته لاسرسی ولری او خپل معلومات لا زیات کړی. ده چې د تحقیق او لټون روحیه لرله، په رواجی علومو قناعت ونکړ او د عمر تر پایه پورې یې له کتابونو او مطالعې سره خپله رابطه ټینګه وساتله. له علم سره شوق او تحقیقی ذوق، د دې سبب شو چې علامه کاتب د تاریخ په لیکلو کې استثنایی بصیرت او خاص درک ولری.

په دربار کې حضور، د یوه مورخ په حیث له فیض محمد کاتب سره دا مرسته هم وکړه چې اول لاس دولتی اسناد او مدارک ولولی او د تاریخ په لیکلو کې استفاده ورڅخه وکړی. د دغو اسنادو دقیقې مطالعې او له هغو څخه سمې استفادې د کاتب د تحقیقی کار د اهمیت په زیاتولو کې لویه برخه لرلې ده.

داسې مورخان واقعا کم پیدا کېږی چې هم د اکثرو پېښو شاهدان وی، هم د اول لاس اسناد ولری، هم د قدرت خاوندان له نژدې وپیژنی او هم د یو پراخ نظر څښتنان وی.

هنگامی که شاهکار فیض محمد کاتب را در مقایسه با دیگر کسانی که پیش یا پس از او دست به این کار زده اند مقایسه کنیم، و مزایای برجسته کار او را متوجه شویم به این نتیجه می رسیم که او به حق! پدر تاریخ نویسی معاصر افغانستان است، و آثار او برای نسل ها قابل مطالعه و استفاده خواهد ماند. زیرا نوشته های شماری از تاریخ نگاران ما از حد واقعه نویسی منشیان دربار، یا خاطره نویسی شماری از اهل قلم فراتر نرفته است، اما فیض محمد کاتب کسی است که تاریخ نویس دولت‌داری در افغانستان است. اهمیت کار او را وقتی بیشتر درک می کنیم که بدانیم او در نگرش تاریخی خود تحت تاثیر ابن خلدون قرار داشته است، زیرا در همین دوران امیر عبدالرحمن خان فرمان داده بود که مقدمه ابن خلدون ترجمه شود تا مورد استفاده دانشمندان قرار بگیرد، اما آن ترجمه که توسط علمای مسلمان در هند تهیه شده بود به علت مخالفت برخی حلقات در کشور بخت انتشار پیدا نکرد. جایگاه علامه کاتب برای نسلهای امروز و آینده هنگامی بیشتر روشن می شود که به سبك نگارش کتاب سراج التواریخ و شیوۀ تاریخ نگاری نویسندۀ آن توجه كنیم، كتابی كه از دو بخش تشكیل می شود:

بخش نخست که شامل جِلد اول و دوم است ترتیب تقویمی وقایع تاریخی است که با دقت انجام شده است، و خطاهایی که دیگران در ضبط روز و ماه و سال حوادث مرتکب شده بودند توسط او تصحیح شده و وقایع با ترتیب و تسلسل درست تاریخی خود به ثبت رسیده است. از این نظر دو جِلد نخست کتاب او مانند لابراتواری است که مواد طبقه بندی شدۀ دقیقی را در اختیار تحلیلگران و پژوهندگان قرار می دهد. او در این دو جِلد از یک سو با تشریح پروسه ها، تداوم رَوَند دولتداری در کشور را پی می گیرد، و تصویری پویا از این رَوَند را در اختیار خواننده می گذارد؛ از دیگر سو ساختارهای قدرت و ساختارهای اجتماعی را به تصویر می کشد، تا تعامل دو جانبۀ جامعه و دولت را برای خواننده واضح گرداند. همچنان او نشان می دهد که به علت فقدان قوانین جانشینی و نبود مکانیسم مورد قبول برای انتقال مسالمت آمیز قدرت، تنش ها و تشنج هایی به تکرار رخ می داد که سبب گسست هایی در رَوَند دولت سازی در کشور می گردید.

همان گونه که تشریحات کاتب از وقایع تاریخی سودمند و آموزنده است، ناگفته های او نیز جای تامل دارد، مخصوصاً در قسمت کارنامه های امیر شیرعلی خان، کاتب خاموش است و از همین جهت ما امیر شیر علی خان را درک نکردیم و آن نتیجه سانسوری بود که بر او آورده شده بود، چون همه چیزیکه امیر عبدالرحمن خان شروع می کرد باید نتیجه نبوغ خاص او می بود، نه نتیجه تداوم تاریخ، زیرا کارهای او به دقت زیر نظر حاکم زمانش قرار داشت، و ما از طریق این ناگفته ها می توانیم به نقش قدرت و شرایطی که برای جامعه خلق می کرد، و صداهایی را که به خاموشی می کشانید، پی ببریم.

اما بخش دوم کتاب که شامل جِلدهای سوم، چهارم و پنجم می شود و از استاد مولایی و دیگران خاصتاً ابراز امتنان می کنم که این ها را چاپ کردند و در دسترس قرار دادند. به دلیل دست اول بودن معلومات آن و به دلیل اینکه آرشیف اسناد دولتی بعد از دورۀ امانی از بین رفته است، می تواند خود به عنوان بخشی از آرشیو ملی و منبع معتبر تاریخی ما تلقی گردد. بخشی از آنچه که کاتب در این سه جِلد به تصویر می کشد استعمال خشن زور و قدرت از سوی حکومت مرکزی است که با بی‌رحمی هایی همراه است و نشان می دهد که قدرت مطلقه در یک کشور چگونه عمل می کند. زیرا در این دورۀ تاریخی، در خلال شانزده سال چهار جنگ داخلی و نزدیک به صد شورش صورت گرفته، که همه جا با استعمال بی محابای زور سرکوب گردیده است، از آن جمله است: جنگ سردار ایوب خان، شورش غلزایی ها به رهبری پسر ملا مشک عالم، شورش سردار اسحاق خان با کمک پیروان طریقه نقشبندیه، و جنگ افغانستان مرکزی، به علاوه شورش شینواری ها و چهار ایماق و غیره.

د داخلی جګړو او شورشونو دغه دوره چې فیض محمد کاتب یې په تفصیل سره معلومات راکوی، موږ په افغانستان کې د قدرت له ټولنپوهې سره ښه اشنا کولای شی او دا راښیی چې د قهریه قوې استعمال، په څومره شدت او حدت سره وشو او له بلې خوا، دا راښیی چې د دولتی نهادونو او ادارو جوړولو کوم مشکلات په مخ کې لرل. د تاریخ په دې دوره کې د دولتی نهادونو په جوړولو کې خصوصا د مولوی احمد جان الکوزی ونډه لویه وه چې اداری او قضایی نهادونه یې رامنځ ته کړل.

بدین دلیل سراج التواریخ، علاوه بر بعد تاریخی، از حیث درک جامعه شناسی سیاسی کشور نیز از ارزش والایی برخوردار است. نوشتار او به رویت اسناد تاریخی این درس را به همراه دارد که دولت سازی و ملت سازی از طریق استبداد و استعمال زور و قدرت مطلقه به دست نمی آید.

اهمیت کار کاتب در این است که هرچند او مامور دربار بوده و در دستگاه دولتی کار می کرده است، اما تصویر او از رویدادهای تاریخی تصویری یک طرفه نیست که تنها کارنامه حاکمان را به ثبت رسانده باشد، بلکه همزمان مقاومت مردم در مقابل قدرت مطلقه را نیز به تصویر کشیده است.

کار کاتب از این حیث، به تصویر کشیدن تار و پود قدرت و تبارشناسی آن در افغانستان است، موضوعی که فیلسوفان معاصر فرانسوی و جهانی در پی انجام آن بودند. تصویر کامل تاریخ ما تنها با داستان قدرت شکل نمی گیرد، بلکه این تصویر را قدرت و مقاومت با هم شکل می دهند، زیرا مقاومت مردم در برابر قدرت مطلقه جزئی از عملکرد سیاسی-اجتماعی این سرزمین و بخش عمده ای از تاریخ ما است، و تلاش کاتب برای به تصویر کشیدن زبان قدرت و مقاومت در این تاریخ، تلاش بی نظیری است که چندین نسل را کمک می کند تا گذشتۀ تاریخی خود را بهتر بفهمند. کاتب هم مقاومت مردم هزاره را در تاریخ خود به تصویر می کشد و هم مقاومت اقوام دیگر در برابر قدرت مطلقه را در سایر نقاط کشور. او در حقیقت درد مشترک مردم را ثبت و تدوین کرده است.

د افغانستان په تاریخ لیکنه کې هغه لاره چې علامه فیض محمد کاتب پرانیسته او بیا څه موده متروکه پاتې شوه، د اعلیحضرت محمد ظاهر شاه په وخت کې د انجمن تاریخ په جوړولو سره یو ځل بیا ورته توجه وشوه او ځینو هغو کسانو چې مخکې استاد دانش د ټولو نومونه واخیستل د تاریخ لیکنې په کار کې یې عالی استعداد درلود، د کاتب په قدم، قدم کیښود او د افغانستان د تاریخ لیکلو ته یې اقدام وکړ. په دې دوران کې علی احمد خان کهزاد یو مخکښ مورخ و. استاد کهزاد چې له نوی علم سره بلد او د تاریخ لیکنې له نویو میتودونو سره اشنا و، د افغانستان د لرغونې زمانې د تاریخ تدوین ته اقدام وکړ او داسې آثار یې ولیکل چې د اهمیت په لحاظ یې د علامه فیض محمد کاتب له آثارو سره مقایسه کولای شو.

موږ د خپلو دغسې علمی شخصیتونو د آثارو د مطالعې له لارې خپل پرون پیژندلای او په خپلې ماضی پوهېدلای شو. د دغسې لویو پوهانو آثار موږ ته دا راښیی چې زموږ ماضی یوازې د جګړې او مطلقه قدرت ماضی نه وه، بلکې د مبارزې، د مقاومت، د فرهنګ، د تفکر، د هنر او د لوی تمدن ماضی هم وه. موږ چې خپل تاریخ په دقت وګورو نو پوهېږو چې د ګران هیواد هره سیمه او هره خوا ، یو وخت د یو لوی تمدن زانګو وه او د لویو امپراطوریو مرکزونه پکې وو. د افغانستان د تاریخ ژوره مطالعه راښیی چې د ګران افغانستان د تاریخ او تمدن په جوړولو کې د دغه هیواد هر قام او هرې سیمې خپله برخه لرلې ده او د دې وطن بچیو ان تر هند او مرکزی اسیا او بغداده پورې په لویو تحولاتو کې نقش لرلی دی.

ما نیاز مبرم داریم به اینکه گذشته تاریخی خود را بیشتر و بهتر درک کنیم، و این درک تاریخی باید ما را کمک کند که در اسارت گذشته گرفتار نمانیم، و در عوض، با تکیه بر تجارب تاریخی با چشم اندازهای نوی بسوی آینده گام برداریم. ما با داشتن آگاهی تاریخی می توانیم به این نتیجه برسیم که قدرت مطلقه چاره ساز نیست، و دولت سازی بدون ملت سازی راه به جایی نمی برد. درک ما از تاریخ و از جغرافیای كشور به مثابه بستر ملت سازی، ما را به این باور می رساند كه بدون مشارکت همگانی و درک همگانی از دردها، آرزوها و خواسته های مشترک نمی توانیم از بحران ها با موفقیت عبور کنیم. تنها از طریق آگاه بودن به دردهای مشترک و افتخارات مشترک است که میتوانیم تاریخ مشترک و آینده مشترک را بسازیم.

جنگی که اکنون گریبانگیر کشور ما است و فرصت های بازسازی و انکشاف را در معرض تهدید قرار می دهد، یک عامل آن فقدان آگاهی تاریخی است. کسانی که رگ و ریشه تمدنی خود را از یاد برده و از آن گسسته اند، تنها نقشی که توانسته اند به عهده بگیرند تبهکاری و ویرانگری است، و افراطیت موجود برخاسته از این جهل و ناآگاهی تاریخی است.

عکس ‏ARG - ارگ‏
من امیدوارم که پرداختن به چهره های ماندگار و نامداری مانند فیض محمد کاتب انگیزه ای شود تا جوانان ما با همتی بلند و استوار به مطالعۀ تاریخ خود روی بیاورند و این آگاهی را در سطح جامعه گسترش بدهند. همچنان امیدوارم که این سیمنیار با نتیجه گیری ها و درخواست های مشخصی از نهادهای فرهنگی به اختتام برسد، که درآن بازگشت به مطالعات تاریخی به روش های مدرن و با شیوه های معتبر جهانی گنجانیده شده باشد، به این هدف که ما صفحه کاملاً جدیدی از درک و بصیرت تاریخی را در جامعه خود باز کنیم.

در پایان، می خواهم سخنم را با دو هدایت مرتبط با نام و یاد این مورخ نامدار به اختتام برسانم، یکی اینکه هدایت می دهم تا بنای یاد بود بر آرامگاه علامه کاتب اِعمار گردد، و دوم اینکه وزارت محترم عدلیه مراحل قانونی ضرب مدال به اسم علامه فیض محمد کاتب هزاره را روی دست گرفته به کابینه جهت تصویب ارایه نماید، تا از این طریق نیز بعنوان یک ملت-دولت از خدمات با ارزش این مرد بزرگ قدردانی کرده باشیم. با استفاده از فرصت میخواهیم مراتب تسلیت خود را به خانواده هاى شهداى حادثه هاى اخیر امنیتى كابل، كارمندان صلیب سرخ و حوادث طبیعى اخیر تقدیم نمایم.


زنده باد افغانستان

یشه سن افغانستان

ژوندی دوی افغانستان

طبقه بندی: دولت افغانستان،  هزاره های افغانستان،  سیاست و اجتماع،  گزارش خبری، 
نشر توســط: گروه مطالعاتی نگاه فردا اشتراک گذاری در فیس بوک اشتراک گذاری در بالاترین اشتراک گذاری در دنباله اشتراک گذاری در کلوب اشتراک گذاری در گوگل ریدر اشتراک گذاری در خوشمزه اشتراک گذاری در فرندفید اشتراک گذاری در توییتر ایمیل کردن این مطلب
آخرین مطالب
همایش مالستان
مجله نگاه فردا
ویژه نامه غزنی
ویژه نامه غزنی شناسی
رویدادهای مالستان
آب و هوای مالستان