تبلیغات
گروه مطالعاتی نگاه فردا - آسیب شناسی تفسیر علمی


سپاس از بازدید شما
تاریخ : پنجشنبه 1394/01/27
چکیده: یكی از روش های تفسیری، روش تفسیر علمی است كه از قرن دوم هجری آغاز شده است این روش تفسیری علیرغم نقاط مثبتی كه دارد اما در اثر افراط و تفریطی كه از سوی برخی از مفسرین انجام گرفته است یك سلسله پیامدهای منفی وآسیب های را نیز به دنبال داشته است كه در آثار دانشمندان گذشته و معاصر مورد كنكاش قرار گرفته و مشهود است و در نوشته پیشرو  در چهار محور اساسی به برخی از این آسیب ها پرداخته شده است: الف) آسیب-های مبنایی كه خود چند صورت دارد. ب) آسیب های روشی و آن اشتباهاتی است كه در شیوه عمل كرد و روش تفسیر مفسر روی داده است مانند: زیاده گویی، پراكنده گویی و عدم توجه به سیاق آیات و قراین و... ج) آسیب ها محتوای كه مربوط است به مواردی كه مفسر در مقام تطبیق مبانی و اصول دچار خطا و اشتباه شده است مانند: 1، عدم دلالت لفظ بر معنای مورد نظر كه در اثر عدم تخصص مفسر در حوزه دین و یا نداشتن دانش تفسیر، این لغزش بوجود آمده است. 2، تطبیق نظریه های ثابت نشده علمی بر قرآن. 3، زیاده روی در بحث اعجاز علمی و به حاشیه راندن هدف اصلی قرآن كه هدایت بشر است. د) آسیب های غایی مانند: غیب زدایی كه از قیامت، بهشت، جهنم و... تحلیل مادی ارایه شده است، دور شدن از هدف تربیتی قرآن.، پراكندگی در آراء.، زمان مندشدن تفسیر قرآن. و تقدس زدایی از اعمال عبادی كه به اختصار بدان ها اشاره شده است
مقدمه
 از جمله تفاسیر اجتهادی تفسیر علمی- تجربی است كه گسترش آن از رویكردهای جدید در مباحث تفسیری است، از نگاه چنین مفسرانی، قرآن در 1400 سال پیش به مسایل مهم علمی در مورد زمین، آسمان، انسان، خلقت، ماه ، خورشید، ستارگان، گیاهان و حیوانات پرداخته است كه باگذشت زمان و پیشرفت علوم تجربی، بیشتر روشن می شوند.
رویکرد به تفسیر علمی در میان مفسران و دانشمندان اسلامی از قرن دوم هجری، زمانی که نهضت ترجمه شکل گرفت، آغاز شد. برخی از متفکران اسلامی با هدف اثبات مباحث علمی قرآن و رسیدن به اعجاز علمی که نوعی اعجاز قرآن به‌شمار می‌آید به این روش تفسیری روی آوردند بنابر این برخی كوشیده اند كه نظریه¬های علمی خودرا با قرآن تطبیق دهند و برخی دیگر از علوم تجربی، در فهم و تفسیر آیات بهره جسته اند. مفسرانی كه دارای چنین گرایش هستند از نظریه های دانشمندان در تفسیر آیات بهره برده و قرآن را كتابی می دانند كه از جمله اعجازهای آن آیات علمی است اما روش تفسیر علمی نیز مثل دیگر روش های تفسیری در عین برخورداری از نكات مثبت و نشان دادن افق تازه در فهم قرآن و گشودن وجهی از وجوهی كلام الهی، دچار افراط و تفریط و لغزش درفهم درست كلام الهی و تأویل های نادرست و ناسنجیده و تعمیم های نابجا شده است و به علت عدم توجه به ضوابط و موازین صحیح تفسیری است كه در مواردی زیادی باعث به وجود آمدن آسیب‌های روشی و مبنایی و... شده است. توجه به اشتباهات مفسران علمی و پیامدهای منفی آن از بدو پیدایش این شیوه تفسیری مورد توجه دانشمندان دینی قرار گرفته و بعضا بامخالفت های جدی روبرو شده است. كه در تحقیق پیشرو به برخی از آسیب¬های آن اشاره می شود
پیشینه
پیشینه آسیب شناسی تفسیر علمی را به یك وجه می¬توان همزمان با آغاز تفسیر علمی دانست؛ زیرا از بدو پیدایش این روش تفسیری كه از قرن دوم هجری سروع شد برخی از مفسرین، این روش تفسیری را انكار كرده و مورد انتقاد شدید قرار دادند از باب نمونه ابو اسحاق شاطبی(م790ق) فقیه مالكی مذهب اندلسی، در كتاب الموافقات خود تفسیر علمی را نه¬پذیرفته و ودلایل طرفداران آن¬را نقد می¬كند. شیخ محمود شلتوت(1893-1964م) از علماء الازهر مصر، تفسیر علمی را خطا دانسته و موجب بروز مشلاتی می¬داند كه قابل جبران نخواهد بود. دكتر ذهبی صاحب كتاب( التفسیر و المفسرون) و استاد امین الخولی(1956م) و شیخ محمد عبد العظیم الزرقانی صاحب كتاب(مناهل العرفان فی علوم القرآن) و دیگران، این روش تفسیری را قبول نداشته¬اند. در میان محققین معاصر نیز برخی¬ها در زمینه كتاب¬ها و مقالاتی نگاشته¬اند و به¬مناسبت برخی دلایل طرفداران این روش تفسیری را متذكر شده ومورد نقد قرار داده¬اند از جمله: ناصر رفیعی محمدی در كتاب روش تفسیر علمی قرآن¬كریم، اسعدی و همكارنش در كتاب آسیب شناسی جریان¬های تفسیری و رضایی اصفهانی در كتاب منطق التفسیر و در آمدی بر تفسیر علمی و... اما همه¬ی این¬ها در ضمن بررسی موضوعات دیگر به مسأله مورد تحقیق نیز پرداخته¬اند ولی در این تحقیق سعی شده است كه به صورت دسته بندی شده و به اختصار به بعضی از آسیب¬های این روش تفسیری به طور مستقل مورد بررسی قرار گیرد.

مفهوم شناسی
تفیسر درلغت
تفسیر از ماده(فسر)گرفته شده و به معنای بیان شیء و روشن كردن آن است.(ابن فارس، احمد، معجم مقایس اللغة،1404ق، ج4، ص504) فیروزآبادی و ابن منظور نیز «فسر» را جدا كردن و برداشتن پرده، معناكرده و تفسیر را كشف نمودن لفظ مشكل دانسته¬اند.(فیروز آبادی، مجدالدین، قاموس المحیط، بی تا، ج2، ص110، ابن منظور، لسان العرب، 1408ق، ج10، ص260) راغب اصفهانی تفسیر را به اظهار معقول معنا كرده است.(راغب، حسن بن محمد، المفردات فی غریب القرآن،1404ق،  ماده فسر)
 تفسیر در اصطلاح
در اصطلاح تعریف¬های مختلفی از تفسیر ارایه شده است كه به ذكر چند مورد اكتفا می¬شود از جمله بدر الدین زركشی می¬نویسد«التفسیر علم یعرف به فهم كتاب الله المنزل علی نبیه محمد(ص) و بیان معانیه و استخراج احكامه و حِكمه» تفسیر، علمی است كه به وسیله آن كتاب خداوند كه بر پیامبر نازل شده است فهمیده شده و معانی، احكام و حكمت¬های آن استخراج می-شود.(زركشی، محمدبن بهادر، البرهان فی علوم القرآن،1391ق، ج1، ص13) مرحوم طبرسی در این زمینه می¬نویسد: علمی¬ كه در آن از نظر چگونگی دلالت آن بر مراد خداوند به قدر طاقت بشری بحث می¬كند.(طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان،1379ق، ج1، ص60) تفسیر قرآن یك نوع تلاش علمی روش¬مند می¬باشد كه هدف آن شناخت معانی قرآن و به دست آوردن مقصود خداوند است.(اسعدی و دیگران،آسیب شناسی جریان¬های تفسیری، ج1، ص10) به نظر می¬رسد بهترین تعریف برای تفسیر علمی، تعریفی است كه رضایی اصفهانی بدان پرداخته است:«تفسیر، كشف و پرده برداری از ابهامات كلمات و جمله¬های قرآن و توضیح مقاصد و اهداف آن¬هاست. به عبارت دیگر: مقصود از تفسیر، تبیین مراد استعمالی آیات قرآن و آشكار كردن مراد جدی آن بر اساس قواعد ادبیات عرب و اصول عقلایی محاوره است.(رضایی اصفهانی، محمد علی، منطق التفسیر قرآن2 روش¬ها و گرایش¬های تفسیری قرآن،1392ش/ 1434ق، صص 22ـ23)
 علم
واژه علم در لغت به معنای دانستن، یقین كردن، معرفت، دانش و یقین آمده است.(معین، محمد، فرهنگ فارسی،1371ش، ج2، ص2342) و در اصطلاح تعاریفی گوناگون شده است كه برسی كامل آن از طاقت این نوشته بیرون است اما مراد از علم در تفسیر علمی، عبارت است از علو تجربی كه بر دو بخش عمده تقسیم می¬شود الف: علوم طبیعی، مانند پزشكی، و شیمی. ب: علوم انسانی، مثل جامعه شناسی و روان شناسی، آنچه مورد گفت و گو است این دو شاخه¬ی از علوم تجربی است یعنی گاهی در تفسیر قرآن برای روشن شدن مفاد یك آیه، از علوم تجربی استفاده می¬شود كه نتایج حاصل آن¬را تفسیر علمی گویند.(رحمتی، زهرا، روش¬شناسی علمی قرآن¬كریم، 131389، ص52، رضایی اصفهانی، پیشین صص180ـ181) رضای اصفهانی نیز در این زمینه می¬گوید:«مقصود از(علمی) در عنوان تفسیر علمی همان علوم تجربی است كه به دو شاخه علوم طبیعی، مانند فیزیك، شیمی و... و علوم انسانی، مانند جامعه شناسی و روان شناسی تقسیم می¬شود.(رضایی اصفهانی، پیشین)
تفسیر علمی
در مورد تفسیر علمی نیز تعریف¬های مختلف ذكر شده است كه هر كدام از سوی دانشمندان مورد نقد و بررسی قرار گرفته است كه از حوصله این نوشته بیرون است لذا به ذكر چند نمونه، بدون پرداختن به نقض و ابرام این تعاریف اشاره می¬شود. ازجمله احمد عمر ابوحجر می¬نویسد:«هوالتفسیر الذی یحاول فیه المفسر فهم عبارات القرآن فی ضوء ما اثبتة العلم و الكشف عن سر من سرار اعجازه من حیث انه تضمن هذه المعلومات العلمیة الوثیقة التی لم یكن یعرفها البشر وقت نزول القرآن فدلّ ذلك علی انه لیس من كلام البشر و لكنّه من عند الله الخالق القوی و قدر».(ابوحجر، محمد عمر، التفسیر العلمی للقرآن فی المیزان،1991م، ص66) تفسیری است كه مفسر می¬كوشد عبارات قرآنی را درسایه¬ی یافته¬ی علم، رازی از رازهای اعجاز قرآن را كشف كند از آن جهت كه قرآن معلومات علمی را در بردارد كه بشر در هنگام نزول قرآن از آن آگاهی نداشته¬اند و این حقیقت گویای این است كه قرآن كلام بشر نیست. حافظ ابراهیم می¬گوید: تفسیر علمی عبارت است از كشف معانی آیة در پرتوی نظریه¬های هستی شناسی كه صحت آن ثابت شده است.(مدحت حافظ، محمد ابراهیم، الاشارات العلمیة فی القرآن الكریم، بی تا، ص179)
 ذهبی می¬نویسد: مقصود از تفسیر علمی آن تفسیری است كه اصطلاحات علمی را بر عبارات قرآن حاكم می¬كند و تلاش می¬نماید تا علوم مختلف و نظریات فلسفی را از آن استخراج سازد.(ذهبی، محمد حسین، التفسیر و المفسرون، 1409ق، ج2، ص474) و تعریفات دیگری كه دراین مورد ارایه شده است ولی شاید بهترین تعریف برای تفسیر علمی، در مقابل تفسیر قرآن به قرآن، تفسیر روایی، تفسیر ادبی، تفسیر عقلی و فلسفی، عبارت باشد از آشكاركردن معنا و مقصود آیات به كمك اكتشافات و یافته¬های علوم تجربی.( بابای، علی اكبر، مكاتب تفسیر،1391، ج3، ص321) و مراد از تفسیر علمی در این¬جا همین است.
آسیب‌شناسی تفاسیر علمی
در بررسی و مراجعه به تفاسیر علمی به‌دست می‌آید کسانی¬که این‌گونه تفاسیر را نوشته‌اند از روشی کسانی تبعیت نکرده‌اند.
رویکرد تفسیر علمی دارای مبانی ویژه‌ای است. برخی از مفسران با اتخاذ مبانی غیر قابل دفاع، باعث پدید آمدن آسیب‌های جدی در فهم قرآن و تفسیر آن شده‌اند، برخی نیز با انتخاب روشی نامناسب در تفسیر علمی دچار افراط در تبیین آیات توسط یافته‌های علمی شده‌اند، گروهی نیز با وجود انتخاب روش و مبنای مناسب در مقام عمل دچار اشتباه شده و به خطا رفته‌اند.
با این بیان در یک تقسیم‌بندی، آسیب‌های تفسیر علمی به چهار دسته: مبنایی، روشی ، محتوایی و غایی تقسیم می‌شوند.
الف: آسیب‌های مبنایی
  منظور از آسیب¬های مبنایی آسیب¬های است كه برخاسته از اشتباه در مبنای تفسیری مؤلف می¬باشد.(اسعدی و همکاران، آسیب شناسی جریان¬های تفسیری، ج1، ص466) گرچه مفسران اغلب به بیان مبانی خود در تفسیر نپرداخته‌اند اما با دقت در تفسیر و بررسی نگاشته‌های آنان می‌توان به مبانی مفسر دست یافت. برخی از این مبانی عامل ایجاد چالش‌هایی در فهم و تفسیر آیه شده است كه به اختصار به بعضی از آن¬ها اشاره می¬شود.
1.    تعمیم نابجا در یکی بودن کتاب تکوین و تشریع
در مراحل اولیه¬ی به وجود آمدن تفسیر علمی، برخی از مفسران علمی در مقام عمل به یكی بودن كتاب تكوین و تشریع روی آوردند، این گروه با توجه به این¬كه نظام¬های مختلفی در هستی و تشریع وجود دارد این نظام¬ها را از حوزه خودش خارج نموده وبه حوزه¬های دیگر سرایت داده¬اند. در حالی¬كه هر یك از این نظام¬های هستی، از قواعد خاصی پیروی می¬كنند كه به هیچ وجه در دیگری جاری نیست و حتی ویژگی¬های یك موجود، با موجودات دیگر متفاوت است.(اسعدی، پیشین) طنطاوی بارها بر اساس این مبنا عملا نظام¬ها را تعمیم داده است، ایشان محبت را كه بیانگر رابطه¬ی عاطفی بین انسان¬ها است با پیوندهای ملكولی حاكم در عالم عناصر و شیمی، تشبیه كرده است. او رابطه¬ی شیمیایی میان هیدروژن و اكسیژن را با عشق و محبت همسان می¬داند.(طنطاوی، جوهری، الجواهر فی تفسیر القرآن الكریم،1412ق، ج17، صص33-34) و وجود نسخ در شریعت را به نسخ در در طبیعت، تشبیه می¬كند.(همان، ج1، صص110-112) و وظایف شهر را به وظایف بدن مانند می¬سازد.(همان) رهنورد نیز قرآن و طبیعت را دو كتاب خدا دارای یك محتوا و شبیه هم دانسته می¬گوید: چون قوانین خلقت تا پایان حیاتش فطعی و ثابت خواهد ماند لذا همان قوانین و مقررات كه در قرآن آمده است نیز قطعی و ثابت خواهد بود.(رهنورد، زهرا، موضع گیری طبقات اجتماعی، 1375، ص17)
2.مطلق‌انگاری علم
 مطلق انگاری علم پنداری است كه در طی چند قرن اخیر پدید آمده است وعلوم تجربی غالبا از پشتوانه¬ی قطعی بر خوردار نیست و نظریه¬ها و تئوری¬های آن متزلزل است و اگر قرآن با علومی كه قطعی نیستند تفسیر شود، پس از مدتی كه آن نظریه¬ها تغییر كرد مردم در مورد بیانات قرآنی شك كرده و ایمان آن¬ها متزلزل خواهد شد.(رضایی اصفهانی، محمد علی، روش شناسی تفسیر علمی قرآن كریم، 1389، ص319) و این¬كه برخی افراد، قرآن را با هیئت بطلمیوسی تفسیر كرده¬اند و افلاك نه¬گانه را با آیات قرآن تطبیق نموده¬اند ولی پس از قرنها آن نظریه¬ها باطل شد، برخی گمان كردند كه علم هیئت جدید با قرآن در تعارض است و موجب شد كه تعارض شدید بین علمای مسیحی و دانشمندان علوم تجربی بوجودآید واین تعارض علم ودین سبب شد كه مكاتب ضد دینی و الحادی شكل بگیرد و مردم در اصل اعتبار كتاب مقدس شك كردند.(رضای اصفهانی، منطق تفسیر قرآن2، 1392ش، 1434ق، ص215) لذا برخی از مفسران در مقام تفسیر وقتی باتئوری¬ها و نظریه¬های علمی كه قطعی نیستند مواجه شده¬اند از تأویل آیه¬های همسوی با آن¬ها پرهیز كرده¬اند و این تردید نسبت به مطالب علمی را در كلام سید قطب، علامه طباطبایی، جوادی آملی و بسیاری از مفسران تفسیر علمی می¬توان مشاهده كرد.(اسعدی، پیشین، ص467) در حالیكه عده¬ی دیگری هیچ تفكیكی بین یافته¬های علمی قایل نمی¬شوند و از گردش زمین، موجودات زنده و سیارات دیگر تا شكل گیری دریاها و... را یكسان می¬دانند و بر صحت آن از قرآن شاهد می-آورند.(رفیعی، محمد ناصر، سیرتدوین و تطور تفسیر علمی قرآن، 1386، ص83) واین رویكرد موجب شده است كه در اثر تحول در آن نظریه¬ها ناچار به تفسیر جدیدی از آیات قرآن روی آورند.
3. انتظار بیش از حداز قرآن
برخی را باور بر این است كه تمام مباحث علمی در قرآن موجود است لذا بعضی مطالب و یافته¬های علمی را بدون این¬كه هیچ ربطی به آیه داشته باشد و یا به بهانه دلالتی موهوم، به قرآن نسبت داده¬اند. از جمله تفاسیری¬كه خواسته اثبات كند كه قرآن مشتمل بر تمامی علوم و جزئیات آن¬ها است گفتار دكتر مصطفی محمود در (القرآن محاولة فهم عصری) است كه بدون هیچ دلیلی سد ذی القرنین را اشاره به علم و صنعت می¬داند.(اسعدی، پیشین، ص471) و برخی(اثقال) در آیه¬ی(واخرجت الارض اثقالها).( زلزال، 2) را به استخراج نفت و گاز، تفسیر كرده¬اند.(رفیعی، ناصر محمدی، تفسیر علمی قرآن، 1379، ج2، ص270) درحالیكه آوردن مطالب علمی بیش از حد در لابلای تفسیر قرآن موجب می¬شود كه هدف اصلی آن كه تربیت ، تزكیه و انسان و هدایت اوست فراموش شود.(پیشین، ص276) به عبارت دیگر تفسیر علمی سبب سوء فهم از قرآن و وظیفه آن می¬شود و گمان می¬شود كه قرآن تنها برای بیان علوم آمده است.(رضایی اصفهانی، پیشین، صص321-322)
 4.مبنا قرار گرفتن علم در تفسیر آیات غیبی
بدون تر دید علوم جهان مادی محدود و قابل تجربه¬اند لذا نمی¬تواند در مورد آنچه كه خارج از این محدوده است داوری كند. اما علم زدگی در برخی مفسران علمی، موجب شده است كه علم را از حوزه جهان مادی به فراتر از آن تعمیم دهند. معجزات انبیاء و وجود موجودات غیر مادی مانند ملائكه، جن و... هرگیز قابل تجربه نبوده و از محدوده¬ی تفسیر علمی خارج¬اند اما در برخی تفاسیر این محدوه علم رعایت نشده است سر سید احمدخان در بحث از معجزه حضرت موسی در شكافتن نیل می¬كوشد تا توجیهات جغرافیایی¬ای برای رد شدن از قسمتی از این گذرگاه در یایی بیابد. هم¬چنانكه بضعی دیگر جن را به میكروب تفسیر كرده اند و یا ملائكه و شیطان را نیروهای طبیعت دانسته¬اند.(اسعدی، پیشین، ص469) و علامه طباطبایی به شدت این رویكرد افراطی را مورد انتقاد قرار داده است.(طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج1بی¬تا، ص73)
ب:آسیب‌های روشی
از دیگر آسیب‌ها در تفسیر علمی آسیب‌های روشی است، آسیب¬های روشی اشتباهاتی است كه در نتیجه شیوه عمل¬كرد و روش تفسیر كردن مفسر روی داده است.(رفیعی،پیشین،  ص83) مانند زیاده گویی و پراكنده¬گویی، عدم توجه به سیاق آیات، عدم توجه به استعمال واژه در قرآن وبرخورد گزینشی باعلم یا قرآن ازجمله آسیب¬های روشی است. به¬طور كلی برخی صاحب‌نظران سه روش فرعی در تفسیر علمی معرفی کرده‌اند که دو روش مردود و یک روش مورد پذیرش واقع شده است. الف: استخراج همه¬ی علوم از قرآن.(رضایی اصفهانی، مجموعه مقالات، ص305) ب: تطبیق و تحمیل نظریات علمی بر قرآن كریم.(پیشین، ص396) ج: استخدام علوم برای فهم و تبیین بهتر قرآن.(پیشین، ص307) كه تنها همین روش مورد پذیرش قرار گرفته است و روش‌های دیگر مردود است که خود بازتاب عدم ‌توجه به استعمال واژگان قرآن.(اسعدی، پیشین، ص 473) عدم توجه به مقصد آیه و هدف تفسیر، پرداختن به مطالب بی‌ربط ذیل آیات.(رفیعی، پیشین، ص277) برخورد گزینشی با دیدگاه‌های علمی و آیات قرآن و عدم توجه به سیاق آیات می‌باشد. (اسعدی، پیشین، ص476) كه بررسی همه آن¬ها از حوصله نوشتار حاضر بیرون است و تنها به ذكر عدم توجه به سیاق آیات بسنده می¬شود
برای فهم مقصود گوینده، توجه به سیاق وبه عبارتی بافت كلام ضروری است و بدون در نظر گرفتن بافت كلام گوینده رسیدن به مقصود آن امكان پذیر نخواهد بود و این یك امر عقلایی است لذا بدون توجه به سیاق آیات یكی از عوامل در افتادن به تفسیر نادرست از هركلام و از جمله قرآن است. از نمونه¬های كه در این زمینه می¬توان بدان اشاره كرد تفسیر نادرست از آیه 33 الرحمن است:«یمعشر الجن و الانس اِن استطعتم اَن تنفذوا مِن اقطار السمواتِ و الارض فانفذوا لاتنفذون بسلطان» كه بعضی گفته¬اند مراد از «سلطان» علم است یعنی مراد ازآن این است كه انسان با بهره¬گیری از علم توان رفتن به فضا و صعود به ماه را یافته است. درحالیكه این آیه در سیاق آیات قیامت قرار دارد كه هدف آن اشاره به فرار كردن انس و جن از ملك الهی است.(رفیعی، پیشین، ص267) و نمونه¬های دیگر كه از ذكر آن¬ها به¬خاطر اختصار خود داری می-شود.
ج:آسیب‌های محتوایی
آسیب¬های محتوایی مربوط است به مواردی¬كه مفسر در مقام تطبیق مبانی و اصول دچار خطا و اشتباه شده است.(1سعدی، پیشین، ص466) یك مفسر ممكن است در عین این كه به لحاظ مبانی اعتقادی مخالفت با دیگران ندارد و خود نیز رعایت برخی نكات را در تفسیر ضروری می¬داند اما در مقام عمل و تطبیق و رعایت آن¬ها موفق نبوده و دچار اشتباه شده است. به بیان دیگر این¬كه برخی مفسران گرچه در انتخاب روش و مبنا راه صواب را طی کرده‌اند اما در تفسیر و پرداختن به تبیین آیات علمی به خطا رفته‌اند؛ این خطا ممکن است از جهت تفسیر آیه و یا از جهت فهم یافته‌های علمی رخ دهد؛ به دیگر بیان عدم دلالت عبارت قرآنی بر معنای مورد نظر و یا تطبیق نظریات اثبات نشده علوم بر آیات، موجب بوجودآمدن آسیب‌ها شده است. ازباب نمونه برخی آیه «لتركبن طبقا عن طبق»( انشقاق، 19) را به ایستگاه¬های فضایی تطبیق نموده¬اند.(رفیعی، تفسیر علمی قرآن، ج2، 267)
 1. عدم دلالت لفظ بر معنای مورد نظر
فهم نادرست از آیه در هر تفسیری و برای هر مفسری مكن است اتفاق بیفتد ولی این لغزش در تفسیر علمی بیش از دیگر تفاسیر است؛ زیرا كسانی¬كه به تفسیر علمی پرداخته¬اند اكثر آن¬ها تخصص كافی در حوزه دین نداشته و از دانش لازم برای تفسیر برخوردار نبوده¬اند.(رضای اصفهانی، منطق تسیر قرآن2، ص215) عدم دلالت لفظ و عبارت بر معنا ممكن است اسبابی داشته باشد، ممكن است منشأ اشتباه در معنای واژگان در اثر تحول و تطور معنای كلمه كه از زمان نزول تا به امروز پدید آمده است عامل اشتباه در تحلیل نحوی آیه باشد و یا اصلا آیه چنین معنایی را نرساند و یا مصداقی كه از طرف مفسر برای آیه معین شده است با ظاهر آیه تطبیق نكند.(اسعدی، پیشین، ص 477)
2.تطبیق نظریه¬های ثابت نشده علمی بر قرآن
بر رغم این كه هواداران تفسیر علمی خود تأكید دارند بر این¬كه در تطبیق مطالب علمی بر قرآن فقط از نظریه¬های ثابت شده¬ی علمی استفاده شود و از تحمیل تئوری¬های علمی كه ثابت نشده است و ممكن است بعدا خلاف آن ثابت شود جدا پرهیز شود ولی برخی از مفسران علمی كه خود نیز بر رعایت چنین مسایلی تأكید می¬ورزند، در مقام عمل دچار اشتباه شده و خیلی از این نظریات علمی ثابت نشده را بر قرآن تطبیق نموده¬اند.
رضایی اصفهانی در این زمینه می¬نویسد: «تفسیر علمی در بسیار از موارد منجر به تفسیر به رأی می¬شود از بعضی افرادی¬كه تخصص كافی در قرآن و تفسیرآن ندارند اقدام به به تفسیر علمی قرآن می¬كنند و این یكی از مواردی است كه افراد دچار تفسیر به رأی می¬شود».(رضایی اصفهانی، مجموعه مقالات، صص 319-320) و ممكن است برخی افراد باتوجه به آیات ناظر به علوم مختلف، بخواهند نظریات انحرافی و یا الحادی خود را اثبات كنند و این كار را از شیوه¬ی تفسیرعلمی به پیش می¬برند كه موجب تحمیل نظرات بر قرآن بوده و از مصادیقی مسلم تفسیر به رأی است تا آنجا¬كه ملائكه را به¬میكروب تفسیر می¬كنند.(پیشین) بهر صورت برخی افرادی¬كه به تفسیر علمی پرداخته¬اند شناخت عمیق و دقیق از علم نداشته¬اند و به تئوری¬های علمی اثبات نشده پرداخته وبر قرآن تحمیل كرده¬اند.(رفیعی، تفسیر علمی قرآن، ج2، ص277)
3.زیاده روی در بحث اعجاز علمی
 از جمله آسیب¬های جدی مفسران علمی قرآن، زیاده¬روی در نسبت دادن مطالب علمی به قرآن است. آوردن مطالب علمی زیاد در لابلای تفسیر قرآن موجب می¬شود كه هدف اصلی قرآن كه برای تربیت، تزكیه¬ی انسان و هدایت اوست، به حاشیه كشانده شود.(پیشین، ص326) چنانچه برخی از مفسران چنین كرده¬اند مثل طنطاوی و دیگران.(روش شناسی تفسیر علمی قرآن، ص321) قرآن كتاب تربیتی و هدایتی است وبرای آموزش علم و تكنولوژی نازل نشده است تنها رسالت آن هدایت نوع بشر است.(رضایی اصفهان، پیشین، صص 321و416) لذا برای جلو گیری از این مشكل باید از زیاده روی در اعجاز علمی قرآن پرهیز شود و تنها مواردی را از اعجاز علمی قرآن شمرد كه از نظر علم تجربی ثابت شده باشد كه به چنین حقیقتی در زمان بعثت با ابزار معمولی بشری دست یافتنی نبوده¬است.(اسعدی، پیشین، صص484-485)
د:آسیب¬های غایی
آسیب¬های غایی عبارت است از پامدهای منفی كه بر اثر این جریان خاص تفسیری قابل پیگیری است.(پیشین، ص466) تفسیر علمی در روز گاری¬كه علم زدگی در تمام ابعاد معرفتی جامعه اسلامی سایه افكنده بود توانست آرامش هر چند كاذب روانی را برای مسلمانان در مقابل علم زدگان، به ارمغان بیاورد ولی با این¬همه با توجه به آسیب¬های مبنایی و محتوایی كه برخی به آن¬ها مبتلا بودند، پیامدهای منفی از قبیل غیب زدایی، دور شدن از هدف تربیتی قرآن، زمان مند كردن تفسیر قرآن و عیب¬جویی از گذشتگان و... به وجود بیاورد.(همان، ص488) كه به اختصار به برخی از آن¬ها اشاره می¬شود.
1. غیب زدایی
تفسیر مادی از معجزات پیامبر(ص) عذاب¬ها و امدادهای الهی، صفات خداوند، جن و ملائكه و... آن¬هم در قالب علم، از جمله آسیب¬های غایی غیب زدایی است كه در اثر تفسیر علمی افراطی از سوی برخی مفسران علمی ارائه شده است كه از قیامت، بهشت وجهنم تحلیلی مادی ارائه كرده¬اند ازباب نمونه سر سید احمدخان كه خود به معاد باور دارد ولی قبول ندارد كه جسم مرده انسان¬ها دوباره از گور زنده شود به عقیده¬ی وی زندگی پس از مرگ بدون جسم است و بهشت و جهنم واقعیتت زمانی و مكانی ندارد بلكه بهشت و جهنم بالاترین رستگاری روحی است.(اختر، سر سید احمد خان و اندیشه دینی، ص65) و هم¬چنین از معجزات پیامبر تفسیر مادی شده است چنانچه دكتر صادقی معراج رسول خدا را سیر بدنی در سراسر آفاق، جوستارگان و فوق ستارگان تفسیر نموده است.( صادقی، زمین و آسمان و ستارگان از نظر قرآن، صص170-267) و برخی نیز جن و ملائكه را به ترتیب به میكروب و نیروهای طبیعت تفسیر كرده اند.(اسعدی، پیشین، ص493)
2. دور شدن از هدف تربیتی قرآن
یكی از آسیب¬های غایی تفسیر علمی این است كه هدف اصلی قرآن كه تربیت انسان و هدایت او به¬سوی خداست فراموش می¬شود.( رضایی اصفهانی، محمد علی، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، 1383، صص388 - 358) و قرآن صرفا به عنوان یك كتاب خشك و بی روح علمی معرفی شود.(رفیعی محمدی، ناصر، تفسیر علمی قرآن، ج2، صص265 - 275) خلاصه كلام این كه هدف قرآن، تربیت معنوى انسان است و در این راه لازم نیست همه معارف تجربى و غیر تجربى را براى بشر بیان كند چون انسان عقل و احساس دارد و خود مى‏تواند مسائل تجربى و علوم را به دست آورد، به علاوه این علوم لازمه لاینفك تربیت معنوى انسان نیست.
3. زمان مند شدن تفسیر قرآن
از دیگر آسیب¬های غایی تفسیر علمی، زمان مند ساختن تفسیر قرآن است؛ زیرا در علم، ثبات و حرف نهایی وجود ندارد ممكن است بسیاری از مسایل، امروز علمی تلقی شود ولی باگذشت زمان خرافه گردد لذا تطبیق قرآن با چنین نظریاتی موجب می¬شود كه قرآن در معرض دگرگونی قرار گیرد.(همان، ص495) ویا این¬كه قرآن تابع علوم می¬گردد در حالیكه علوم در معرض خطا و اشتباه است.(رضایی اصفهانی، پیشین، ص389)
4. پراكندگی در آرا
یكی از آفت¬های تفاسیر علمی،بوجود آمدن آراء مختلف و حتی متناقض است كه گاهی در مورد یك آیه ممكن است از سوی مفسرین ارائه شود هرچند این آسیب تنها متوجه تفسیر علمی نیست بلكه همه¬ی تفاسیر بعضا دچار چنین آفتی بوده و هست اما در مورد تفسیر علمی نمود بیشتری دارد كه از طرف مخالفان تفسیر علمی مورد انتقاد شدید قرار گرفته است.(اسعدی، پیشین، ص499)
5.تقدس زدایی از اعمال عبادی
ازجمله آسیب¬های تفسیرعلمی این است كه قداست از اعمال عبادی كاسته شود و بیان حكمت¬های علمی كه از سوی برخی مفسرین علمی برای تشریع عبادات، مطرح شده است با روح عبودیت و معنویت سازگاری ندارد مثلا گفته¬اند كه نماز یك نوع ورزش است و هم¬چنین برای هركدام از نماز، روزه، وضو و... حكمت¬های پزشكی به¬لحاظ سلامت جسمانی بیان كرده¬اند كه با روح عبادت و بندگی ناساز گار است.(پیشین، ص501)
 نتیجه و جمع بندی
 تفسیر علمی یكی از روش¬های تفسیری و پدیده¬های نوظهور در تفسیر عصر جدید و تلاشی است برای این¬كه سازگاری قرآن و علم را به اثبات برساند و تا حدودی موفق هم شده است كه یكی از جنبه¬های ناشناخته¬ی اعجار قرآن را كشف نماید، این روش تفسیری علاوه بر این¬كه مخالفت¬های زیادی با آن شده است توانسته است از مقبولیت قابل توجهی برخوردار شود بگونه¬ی كه اكثر تفاسیری كه در این دوره نوشته شده است كم و بیش از آن بهره برده¬اند. این روش تفسیری مثل همه روش¬های دیگری تفسیری از لغزش مصون نمانده است و برخی مفسران آن در مبنا، روش و تطبیق دچار خطا شده¬اند و پیامدهای منفی زیادی از قبیل آسیب¬های مبنایی، روشی، محتوایی و علمی و غایی را در پی داشته است كه بیش ازهمه از سوی خود طرفداران تفسیر علمی مورد نقد و بررسی قرار گرفته است با این همه از این نكته نباید غفلت كرد كه تمامی این آسیب¬ها از اهمیت این روش ارزشمند تفسیری نمی-كاهد و دست آورد های مثبت آن را زیر سؤال نمی¬برد.
الحمد لله

فهرست منابع
1.    قرآن¬كریم
2.    ابن فارس، احمد، معجم مقایس اللغة، ج4، تهران، مكتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
3.    ابن منظور، لسان العرب، ج10، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1408ق.
4.    ابوحجر، محمد عمر، التفسیر العلمی للقرآن فی المیزان، بیروت، دار قتیبه، الطبعة الاولی، 1991م.
5.    احمد بن فارس، معجم مقایس اللغة، ج4، تهران، مكتب الاعلام الاسلامی 1404ق.
6.     اسعدی، محمد و همكاران، آسیب شناسی جریان¬های تفسیری، ج1، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ دوم، 1390.
7.    بابای، علی اكبر، مكاتب تفسیر، ج3، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه،چاپ اول، 1391.
8.    ذهبی، محمد حسین، التفسیر و المفسرون، مكتبة وهبة، قاهره، 1409ق، ج2.
9.    راغب اصفهانی، حسن بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ماده فسر،نشر الكتاب، 1404ق.
10.    رضای اصفهانی، منطق تفسیر قرآن2، چاپ پنجم، 1392ش، 1434ق، مركز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی.
11.     رضایی اصفهانی، محمد علی، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، انتشارات اسوه، چاپ دوم، 1383.
12.    رضایی اصفهانی، محمد علی، منطق التفسیر قرآن2 روش¬ها و گرایش¬های تفسیری قرآن، چاپ پنجم، 1392ش/ 1434ق، مركز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی.
13.    رفیعی محمدی، ناصر، تفسیر علمی قرآن، ج2، تهران، فرهنگ گستر، 1379.
14.     رفیعی محمدی، ناصر، سیرتدوین و تطور تفسیر علمی قرآن، انتشارات مركز جهانی علوم اسلامی، چاپ اول، 1386.
15.    رهنورد، زهرا، موضع گیری طبقات اجتماعی، تهران، انتشارات قلم، 1375.
16.    زركشی، محمد بن بهادر، البرهان فی علوم القرآن، ج1، بیروت، 1391ق، دار المعرفة.
17.    صباغ، محمدبن لطفی، لمحات فی علوم القرآن و اتجاهات التفسیر، بیروت، مكتب الاسلامی، 1394ق.
18.    طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج1، قم المقدسة، جامعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، بی¬تا.
19.    طبرسی، امین الدین فضل بن حسن، مجمع البیان، ج1، بیروت، 1379ق، دار احیاء التراث.
20.    طنطاوی، جوهری، الجواهر فی تفسیر القرآن الكریم، ج17، ط4، بیروت دار احیاء التراث العربی، 1412ق.
21.     مدحت حافظ، محمد ابراهیم، الاشارات العلمیة فی القرآن الكریم، قاهرة، مكتبة غریب، بی تا.
22.    معین، محمد، فرهنگ فارسی، ج2، تهران، امیر كبیر، 1371ش.


طبقه بندی: مقالات علمی،  گزارش فرهنگی، 
کلیدواژه: تفسیر علمی، آسیب شناسی، اسحاق علی مطهری، تفاسیر،
نشر توســط: گروه مطالعاتی نگاه فردا اشتراک گذاری در فیس بوک اشتراک گذاری در بالاترین اشتراک گذاری در دنباله اشتراک گذاری در کلوب اشتراک گذاری در گوگل ریدر اشتراک گذاری در خوشمزه اشتراک گذاری در فرندفید اشتراک گذاری در توییتر ایمیل کردن این مطلب
آخرین مطالب
همایش مالستان
مجله نگاه فردا
ویژه نامه غزنی
ویژه نامه غزنی شناسی
رویدادهای مالستان
آب و هوای مالستان